Robert Pirsig vertelt in Zen and the Art of Motorcycle Maintenance het verhaal van de apenval. Dorpelingen in Zuid-India hebben een even ingenieuze als eenvoudige manier ontwikkeld om aapjes te vangen. Ze doen wat rijst in een uitgeholde kokosnoot die ze ergens aan vastzetten. Het aapje kan de rijst zien (en ruiken) door een smalle spleet. Die opening is net groot genoeg voor het aapje om z’n gestrekte pootje door te steken. Maar te klein om zijn vuistje vol rijst weer door terug te trekken.
Nu heeft het aapje een probleem: hij zit vast zolang hij de rijst niet loslaat. Want om weg te kunnen moet hij zijn vuistje ontspannen en de rijst loslaten. Maar de rijst wil hij hebben en houden. Het aapje kan niet kiezen, sterker nog, hij heeft niet in de gaten dat zijn verlangen naar het bezit (en het genot) van de rijst hem vasthoudt. Hij zit gevangen in zijn eigen verlangen. Vervolgens wordt hij gevangen door de dorpelingen. En misschien wel opgegeten.
Hier het origineel uit Pirsig’s boek:
The “South Indian Monkey Trap” was developed by villagers to catch the ever-present and numerous small monkeys in that part of the world. It involves a hollowed-out coconut chained to a stake. The coconut has some rice inside which can be seen through a small hole. The hole is just big enough so that the monkey can put his hand in, but too small for his fist to come out after he has grabbed the rice.
Tempted by the rice, the monkey reaches in and is suddenly trapped. He is not able to see that it is his own fist that traps him, his own desire for the rice. He rigidly holds on to the rice, because he values it. He cannot let go and by doing so retain his freedom. So the trap works and the villagers capture him.
Robert M. Pirsig
In: Zen and the Art of Motorcycle Maintenance
Damascus, 5 mei 2000. Bevrijdingsdag in Nederland. Met M op reis. We komen net door de woestijn teruggereden uit het zuiden van Syrië. Daar hebben we uren rondgedwaald in een oude Romeinse stad. En in een eethuisje samen een kip verorberd. De kip was eigenlijk op maar ze gingen er ergens speciaal nog een voor ons halen. Hadden ze dat maar niet gedaan. Het wordt een lange nacht. Hoe leeg kun je lopen? Heel leeg! Eerst ik, en M de volgende ochtend. Wij zijn leeg, maar er gaat bijna niets in. En wat er in gaat komt er direct weer uit. Ik zie steeds weer die twee mannen op hun brommer. Lachend komen ze eraan met die gebraden kip op schoot…
We kunnen niets meer. Ja, rustig lopen. Voorzichtig vooruit. Naar de Omajjaden moskee. Daar heb je om de hoek een paar theehuizen. Glaasje thee, naar de wc. glaasje thee, naar de wc. Langzaam wordt alles rustig. We hoeven niets meer. Geen bezienswaardigheden, geen belevenissen, geen bijzonderheden. Gewoon zitten in de schaduw van dat terras. Verder helemaal niets. Alleen maar daar zijn. Eindelijk rust, eindelijk geland. Met een glaasje thee naast de moskee. We hebben het begrepen. Het is de mooiste belevenis van onze reis. Die kip was het beste wat ons kon overkomen. Overgave komt toch van overgeven?
‘One thought interprets your experience as a problem; only another thought that recognizes and interprets your experience as hapiness can stop that suffering, unhappy mind.’
Lama Zopa Rinpochee
(inderdaad, een boeddhist)
Het absolute nulpunt is 0 graden Kelvin, 0 K. Dat is in Celcius uitgedrukt 273 graden onder nul. Dat is koud. Zelfs in de ruimte is het nog een paar graden warmer. Vlak boven dat absolute nulpunt doet zich een wonderlijk verschijnsel voor. Atomaire en subatomaire (zeg maar de allerkleinste) deeltjes gaan zich anders gedragen. Een deeltje bevindt zich normaal gesproken op de ene of de andere plaats. Maar bij een extreem lage temperatuur kan het zich tegelijkertijd op twee verschillende plaatsen bevinden.
Een elektrisch stroompje gaat normaliter de ene of de andere kant op. Maar bij extreem lage temperatuur draait een stroompje in een ‘nanoscopisch’ (onnoemelijk klein) ringetje linksom, rechtsom of allebei de richtingen tegelijk. Elektronen houden zich niet meer aan de klassieke elektriciteitsleer maar voldoen aan de wetten van de kwantummechanica. Op nanoniveau steekt het allemaal anders in elkaar dan in onze ‘klassieke’ wereld. In het nanolab - heel koud, heel klein - gelden andere wetten.
Van die wetenschap kun je gebruikmaken. Boven dat absolute nulpunt kun je ingrijpen, kun je op het allerkleinste niveau dingen veranderen. Je kunt er creëren. Er is geen weerstand. In die atmosfeer kun je energie anders sturen. Je kunt er gedragsveranderingen van de kleinste deeltjes bewerkstelligen. Dat is in onze gewone wereld, onze dagelijkse werkelijkheid niet mogelijk. Daar wel. Je kunt er kiezen, en de energie de kant op sturen die jij wilt. Klinkt dat mystiek? Het is gewoon wiskunde. En een creatief walhalla voor praktische natuurkundigen.
In je persoonlijke leven kun je ook vlak boven het absolute nulpunt terecht komen. Het gaat nog net, maar je zit aan het randje. Op dat niveau aangekomen is alles anders. Daar gelden andere wetten. Bekende beperkingen zitten niet meer in de weg. Je kunt je leven opnieuw inrichten, je wereld anders vormgeven. Tot ingrijpende beslissingen komen, het fundamenteel anders gaan doen. Ineens zie je dat je niet hoeft te kiezen tussen linksom of rechtsom, maar je het allebei tegelijk kunt doen. Je ziet wat je tot nu toe niet zag, je doet wat je niet voor mogelijk hield.
Vlak boven het absolute nulpunt heb je kans om te kiezen en iets nieuws te scheppen. Je hebt er de vrijheid om het anders te doen, je hebt er de ruimte om andere keuzes te maken. Je kunt er fundamentele ingrepen plegen, je kunt het wezenlijk anders aanpakken. Op het allerkleinste niveau kun je ingrijpen in je eigen wereld. Gedragsveranderingen in gang zetten waar je normaal gesproken teveel weerstand tegen hebt. Die weerstand is nu verdwenen. Vlak boven het nulpunt kun je je energie een andere kant opsturen. De kant die jij wilt. Om te scheppen wat jij wilt.
Een voorbeeld? Pas toen mijn vrouw en ik op het absolute nulpunt waren aangeland en het woord ‘scheiden’ viel drong tot ons door dat we een verdieping leeg hadden staan. Dankzij een belastingmeevaller konden we daar, in ons eigen huis, een appartement voor een van ons beiden van maken. Daardoor hoefden we ons huis niet te verkopen en konden we na een paar jaar - in hetzelfde en toch veranderde huis - op een nieuwe manier met elkaar verder. Die fundamentele ingreep heeft ons huwelijk en ons gezin gered. Dat kon toen het ‘ijs- en ijskoud’ was geworden.
Met dank aan twee schoolvaders. Spinozaprijswinnaar Prof. Leo Kouwenhoven van het Nanolab in Delft voor zijn inspirerende uitleg over de kwantummechanica en de technologische toepassing ervan. En Pieter van der Meer voor het delen van zijn inspirerende methodische gedachten.
