Otto Scharmer was in het land. In Amsterdam, te gast bij de Iona Stichting. Samen met Arthur Zajonc, natuurkundige en nog veel meer. Scharmer is Duitser van geboorte, zat op de Vrije School in Hamburg, en is nu wetenschapper bij het MIT in Boston. Hij is een kameraad van Peter Senge en Joe Jaworski. Zij zijn de lui van Presence, het werkelijk aanwezig zijn in het hier en nu en aansluiten op iets groters dat tevoorschijn wil komen: de Bron (Source). De een nog slimmer en wijzer dan de ander. Moderne zieners.
Scharmer brengt zijn Theory U aan de man. Nu ook in het Nederlands vertaald, vandaar het feestje in de Rode Hoed. Zijn verhaal is dat je de toekomst die zich aandient kunt waarnemen – en ook binnen kunt stappen – als je in staat bent met een Open Geest, een Open Hart en een Open Wil in het leven te staan. Wat je daarbij belemmert zijn je eigen oordelen, cynisme en angst (Voices of Judgment, Cynicism, Fear). Loslaten is dan waar het om draait. Zo dat zijn heel wat Grote Woorden bij elkaar. Makkelijk gezegd, nu nog doen.
Bij het weggaan liep ik tegen Herr Doctor Scharmer zelf aan. Ik vroeg hem: ‘Wat is het belangrijkste dat we hebben los te laten?’ Met dat grappige Duitse accent antwoordde hij, na enig denken (terwijl hij zijn ene arm in een mouw van zijn jas stak, daarna de andere) ‘Ego… and old habits - vat do you zink?’ (okee, ik overdrijf dat accent).
Ik antwoordde dat ik het van harte met hem eens was: oude structuren – gestold, verstard, verhard – in mezelf, in onszelf, in de maatschappij, zeg maar de samengevatte geschiedenis – persoonlijk en maatschappelijk – belemmert mij, ons om de volgende stap te maken – naar openheid, eerlijkheid, duurzaamheid, naar leven in vrijheid en liefde, mij wel in elk geval (dat zei ik niet allemaal hoor, dat bedenk ik nu).
Onze geschiedenis, inclusief onze persoonlijkheid (dat samenstel van onze verdedigingsmechanismen en overlevingsstrategieën) belemmert ons om de toekomst in te stappen. Want een volgende stap betekent altijd: loslaten. En je weet wat je hebt en je weet niet wat je krijgt. Daarom helpt een crisis: je moet wel, het maakt niet meer uit. Wat je dacht te hebben wordt je uit handen geslagen, oude gewoonten werken niet meer. Kun je dus maar beter me stoppen. Kap nâh!
En ja, dat ego houdt het bij elkaar. Taaie rakker hoor, dat ego… Tenminste, bij mij wel. Uiteindelijk is het natuurlijk angst: angst voor het onbekende. Ook de angst om teleurgesteld te raken, angst om afgewezen te worden, angst om uitgelachen te worden. Moed is nodig. De moed om in vrijheid te leven. En de moed om lief te hebben. Om te beginnen jezelf, dan de ander.
‘Moedig sla ik dus de ogen naar het onbekende land,’ zong mijn oma vroeger.
En de tijd genomen om naar binnen te gaan. Op een rij gezet wat ik wel en niet meer wil. Het verschil tussen Hoe Het Hoort en Wat Werkelijk Wil. Ook ambitieus. Kwam mezelf tegen. En anderen.
Blijft je leven stromen, of verstijf je en verstar je? En hoe je uit zelfbescherming jezelf en de rest van de wereld voor de gek kunt houden - of probeert te houden. Wordt vervolgd.
‘Zelfbedrog is het immuunsysteem van de psyche.’ (Theo Maassen, Zonder pardon, 2009)
De vrouw zit in de zon op een bank aan de Hofvijver. Ze leest aandachtig in een dik boek. Het hondje drentelt voor haar voeten. Ik wens haar gelukkig nieuwjaar. ‘Ik wens u ook een zeer gezegend nieuw jaar toe’ antwoordt ze - gedragen en met een zuidelijke tongval. Ze doet het boek dicht en sluit haar ogen. Catechismus staat op de cover.
De zon verdwijnt achter het Buitenhof. De vrouw doet het boek in haar rugzakje en vertrekt. Even later staat ze iets verderop in de laatste zonnestralen - rechtop en met gesloten ogen . Vanaf het Plein nadert langzaam een jonge man. Hij heeft een beker koffie in zijn hand. Met zijn andere hand houdt hij de lage zon uit zijn ogen. Ik maak een foto.
God erbarme zich over de cynici. Ik ben nu cynicus. Misschien was ’t beter als ik maar heelemaal gek geworden was of overreden door de tram, wat dikwijls bijna gebeurd is. Vroeger was ik dichter. En als cynicus zeg ik: ’t was geen lolletje, voor mij niet en voor niemand.
‘k Weet nog heel goed hoe ’t begon. ’t Was in de eerste week van October, tegen half zes. ’t Is daarna nog vele malen October geworden en ontelbare vele malen half zes geweest. ‘k Was toen vijftien jaar en zat op een bank in Artis met een korte broek aan. Dat moet mij als cynicus nou juist gebeuren, dat ik ’t over Artis moet hebben. Maar zoo was ’t toch. Ik zit op een bank in Artis. Er was niemand meer. ’t Was er zoo stil en de bladeren van de boomen ritselden. In de verte kraakte ’t grint, ergens werd een emmer neergezet op een houten vloer, ik hoorde ‘t, maar zag ’t niet.
Langs den stam van een hoogen boom keek ik naar boven en zag dat de avond niet viel, want ’t was boven lichter dan beneden. De bladeren trilden en draaiden heel even en een geel blad liet los en viel op ’t grasveld. Toen voelde ik dat alles goed was en dat er nog iets komen zou, later. ‘k Voelde tegelijk een groote tevredenheid en een groot verlangen. En de zekerheid dat deze dag nooit terug zou komen. Toen kraakte ’t grint harder en een man zei: “Jongeheer, u moet eruit, we gaan sluiten.”
God erbarme zich over de cynici. ‘k Wilde dat ik nog eens bijna kon grienen zonder te weten waarom en hopen op iets, dat nooit komt.
Nescio (pseudoniem van J.H.F. Grönloh, 1882 - 1961)
“Als ik naga hoeveel mensen d’r waren bij de begrafenis van mijn vrouw kan ik eigenlijk alleen zeggen – de straten stonden vol, hier op het kerkhof kon niemand meer bij - dan kan ik maar een ding zeggen: Meid als ik zie wie d’r allemaal is gekomen om jou nog de laatste eer te bewijzen dan kan ik alleen maar zeggen, wat heb je het geweldig gedaan. Want je bent in het leven niet wat je voor jezelf hebt betekend maar wat je voor anderen hebt betekend. Moet je goed onthouden hoor… Want het verrekt hier van de egoïsten op aarde.”
Johnny Hoes
In: Johnny Hoes - Och was ik maar (tv documentaire van Hans Heijnen)
Ken je dat gevoel, dat het beste wat je te bieden hebt ergens diep van binnen zit? Je verlangt ernaar, want je weet dat het ergens is. Weggestopt. Hoe gaat dat nou in z’n werk, het opbergen van het mooiste en ook het meest kwetsbare van wat je bij je hebt? Je begint toch als een onbeschreven blad? Open, alles is nog mogelijk? Misschien is dat nou net het punt.
Stel, je bent een gevoelig en betrokken kind. Gevoelig voor signalen uit je omgeving en betrokken bij de mensen en de wereld om je heen. Dat leer je al snel af als je opgroeit in een omgeving die niet goed om kan gaan met jouw gevoeligheid, daar misschien zelfs nerveus en afwijzend op reageert (‘Heb je haar weer…’ ‘Wat zeurt je nou toch…’) en jouw betrokkenheid te dichtbij voelt komen (‘Moet je nou overal moeilijk over doen?’) of zich zelfs schuldig voelt over wat jij allemaal aankaart (‘We kunnen niet al het leed van hele wereld op onze schouders nemen hoor!’).
Façade
Stel, de boodschap die je ondertussen krijgt is: Wees sterk en onafhankelijk! Zo kun je overleven in de grote boze wereld (En thuis, denk je ondertussen onbewust). Dat neem je over, want iedereen om je heen doet zo. Dat is de norm. Dus sterk en onafhankelijk wordt het scherm waarachter jij je verborgen houdt. Dat wordt jouw façade. Zo kun je overleven in de wereld, want zo weet je je thuis ook te redden.
In plaats van ‘overleven’ of ‘het redden’ kun je ook lezen: succesvol zijn. Want dat is de vertaling die we hier vaak aan geven. Om het nog draaglijk te houden. Een heel begrijpelijke strategie, niets mis mee. Maar positief formuleren of afzwakken kan wel hinderlijk zijn als je dat scherm, je façade wilt opruimen. ‘Het valt toch wel mee?’ vertraagt het proces van afscheid nemen van het ophouden en het groothouden.
Misverstand
Maar wat gebeurt er ondertussen. Jouw façade wordt door je omgeving gezien en ervaren… als degene die jij bent. Jij weet ergens, onbewust wel dat het een façade is. Dat het jouw manier is om je erdoor te slaan: Ik ben sterk en onafhankelijk. Terwijl je eigenlijk, daaronder, goed verstopt en opgeborgen, gevoelig en betrokken bent. Maar dat weet verder niemand. Weet je het zelf nog wel? Het is in ieder geval niet aan je te merken! Erger nog, mensen, zeker degenen die jou niet zo goed kennen, vinden jou koud en afstandelijk! Jouw façade roept dat misverstand op. Elke dag, steeds weer voed je dat misverstand. Dus volgens anderen ‘ben’ jij zo. En daar baal je weer van. Dus daar verzet jij je natuurlijk tegen. Op jouw sterke en onafhankelijke manier. Waarop iedereen zegt: zie je wel, koud en afstandelijk!
Karikatuur
Koud en afstandelijk, dat is de karikatuur die dan van jou ontstaat. En dat beeld, dat je zelf ongemerkt en onbewust voedt, is letterlijk en precies het omgekeerde van het beeld waarmee je begon: gevoelig (warm) en betrokken. En als je dan ook nog eens op een sterke en onafhankelijke manier aan de slag gaat met je oorspronkelijke drijfveren als warmte en betrokkenheid is het feest compleet: dan ben iemand die in de ogen van anderen koud en afstandelijk praat over grote idealen en een mooie wereld. Dan spoor je niet in de ogen van anderen want je wat je in houding en gedrag uitdrukt stemt niet overeen met je boodschap. En dan roep je heel veel weerstand op, tot je eigen frustratie.
In de media zie je mooie voorbeelden van hoe dit werkt, mensen die last hebben van de weerstand die ze zelf creëren. Zoals verbeten politici, op de barricaden voor allerlei goeds terwijl ze zich onaardig gedragen of zelfs lelijk doen. Mooie woorden die uit een koud hart lijken te komen. Daar wordt je niet blij van. Zulke politici kunnen het bij sommigen goed doen maar anderen des te harder afstoten.
In India vind je het rotsheiligdom van Ellora. Het tempelcomplex is niet opgetrokken uit steenblokken maar gehouwen uit de rotsen. Zo werd het heiligdom uit de rots verlost. De tempels zijn geen bouwwerken maar beeldhouwwerken.
Bevrijd uit de steen
De Vier Slaven van Michelangelo zijn onvoltooide beeldhouwwerken. En het zijn meesterwerken. Het lijkt of de slaven zich proberen te bevrijden. De beelden laten heel plastisch zien wat Michelangelo bedoelde met ‘Ik bevrijd het beeld uit de steen’.
When you hear Jimi Hendrix play it’s a pure expression of him as a person. You see him on stage and there is absolutely no separation between him and his guitar.
They’re completely one because he’s just putting every single bit of everything in his whole psyche and every single part of his body into his guitarplaying.
