Ze was 9 jaar toen haar vader overleed. Hij was 42. Het was een heftige tijd, voor iedereen. Familie, vrienden, collega’s.
Een heel intense tijd door zoveel persoonlijke betrokkenheid van zoveel mensen. Midden in het verdriet zei ze ineens: ‘Ik voel zoveel liefde’.
Ze benoemde precies wat er vrijkwam tijdens het stervensproces.
Zoveel liefde.
Het is jaren geleden dat ik hem gezien of gesproken heb. Hij heeft de crisis aan den lijve ondervonden. Van zijn bedrijf van tien mensen rest nog één man, hij zelf. Zijn vrijstaande huis werd een flat.
Maar hij is niet failliet gegaan, iedereen is betaald. Zijn relatie is steviger dan voorheen, en ze willen nu graag een kind. Hij is afgevallen, en gaat daar mee door. Hij is steeds zekerder van zijn geloof.
En hij is opener dan ooit. Hij vertelt wat hem raakt, en dat kun je aan zijn ogen zien. Hij hoeft zich niet meer groot te houden, laat zich minder gelden. Hij vindt het genoeg om er te zijn.
‘Blijkbaar moest ik breken om open te gaan,’ zegt hij.
‘There is a crack in everything, that’s how the light gets in.’
– Leonard Cohen, Anthem
Ik merk dat ik er voor een groot deel zelf verantwoordelijk voor ben of er vreugde in me opkomt of boosheid, onrust, ontevredenheid, teleurstelling over mezelf en de hele wereld. Maar ook als ik in het hier en nu ben, komt de vrede niet automatisch.
Het kan ook zijn dat ik door een grote triestheid word overvallen. Als ik die dan ook toelaat, is dat geen tegenstelling tot de vreugde maar alleen de keerzijde van de medaille. Ze hoort net zo bij het leven als de vreugde. Als ik de zaak dan grondig onderzoek, als ik naga waarheen de triestheid mij wil brengen, dan ontdek ik helemaal onderin het vermoeden van gedragen worden en geborgenheid. Dan voel ik de zwaarte van de triestheid en daaronder tegelijkertijd een stille vreugde. Ik ben met mezelf tevreden, ook met mijn onvervulde verlangens, ook met mijn eenzaamheid, ook met mijn onbegrepen zijn.
Anselm Grün, Benedictijner monnik
Iemand die zijn eigen gekwetstheid niet onder ogen ziet, zal onherroepelijk anderen of zichzelf kwetsen.
- Anselm Grün
Vaak je heb niet in de gaten hebt dat je ooit gekwetst bent maar ondertussen ben je ongewild en onbewust aan het kwetsen, anderen of jezelf. Je weet niet dat je kwetst. Net zoals anderen dat niet wisten toen ze jou kwetsten. Zo gaat het kwetsen maar door. ‘Hurt people hurt people’.
Je blijft anderen en jezelf kwetsen tot je je eigen gekwetstheid onder ogen wilt en kunt zien. Daarmee kan het kwetsen stoppen. Tenminste, het kwetsen door jou. Verwacht niet dat degene die jou gekwetst heeft daar weet van heeft. Of het terugkijkend begrijpt. Of daar nu mee ophoudt. Het is niet makkelijk om onder ogen te zien dat je kwetst. Het is misschien nog wel moeilijker dan in te zien dat je zelf gekwetst bent.
Het kwetsen kan stoppen als je kunt erkennen: ja, ook ik ben gekwetst, ooit - ja, dat is gebeurd. En ja, ook ik heb gekwetst - en ja, ik doe het nog steeds. De geschiedenis kan ik niet veranderen. Ik kan niets terugdraaien van wat mij ooit gebeurd is, of van wat ik heb gedaan. Ik kan nu wel besluiten dat ik niet meer gekwetst wil worden: dit gaat mij niet meer gebeuren. Dan kan ik ook ophouden zelf te kwetsen: dit ga ik niet meer doen, ik ga mezelf en anderen niet meer kwetsen.
‘You couldn’t change the past. But the future could be a different story. And it had to start somewhere.’
Little children, Todd Field (2006)
Een paar jaar geleden hoorde ik schrijver en cabaretier Arjen Lubach een fragment uit zijn eerste roman voorlezen. Dat kan hij goed, hij heeft een mooie voorleesstem met zo’n Groningse klank erin.
Beroemd in het dierenpark
(…)
Ik ben ooit verdwaald in de vlindertuin van een dierenpark. Mijn moeder zei: ‘Niet te snel lopen. Het is hier nogal benauwd.’
Het was zomer. Ze droeg een rood hemd. Waar de bandjes van haar hemd zaten was haar huid wit. Daarnaast was het rood. Zowel mijn moeder als ik werden eerder rood dan bruin in de zomer en ons haar werd soms zo blond dat mensen dachten dat we albino’s waren.
Ik wilde wel rustig aan doen, maar ik wilde ook achter vlinders aanrennen. Toen ik een paar minuten achter een groen vlindertje aan had gerend, kon ik mijn moeder nergens meer vinden. Waar ik ook keek, hoeveel mensen ik ook zag, nergens zag ik mijn moeder. Het viel me op dat alle mensen op elkaar leken, behalve op mijn moeder.
De paden in de vlindertuin vormden een cirkel en ik denk dat ik het kwartier daarop die cirkel wel dertig keer rond ben gerend. Het was heet. Niet alleen in de overdekte vlindertuin, maar ook daarbuiten. Daardoor was het extra heet. Toen ik niet meer kon en begon te huilen pakte een oude vrouw mij bij de arm.
‘Jij bent zeker kwijt?’ vroeg ze. Ik ben niet kwijt, dacht ik. Ik ben er nog gewoon. Mijn moeder is kwijt.
‘Nee,’ zei ik. Ik probeerde los te komen. ‘Ik zoek mijn moeder.’
‘Loop maar mee,’ zei de oude vrouw. Ze nam me mee naar de ingang van het park. Bij de kassa moest ik bij een medewerkster op schoot zitten.
‘Wij gaan jouw moeder eens fijn oproepen,’ zei de medewerkster. ‘Ik heet Sandra. Hoe heet jij?’
‘Ben,’ zei ik. Ik kreeg cola van Sandra. En koekjes. En daarna weer cola. En een poster van een chimpansee. Die heeft nog jaren boven mijn bed gehangen.
‘Wil je het soms zelf doen?’ vroeg Sandra. Ze gaf me de microfoon. ‘Gewoon rustig praten als ik knik.’ Ze knikte.
‘Mama,’ zei ik. ‘Waar ben je?’ Ik hoorde mijn stem echoën in de uithoeken van het dierenpark. Overal, in elk restaurant, elk dierenverblijf, aquarium, terrarium en elke speeltuin hoorden mensen mij vragen: mama, waar ben je?
‘Mama,’ ging ik door. ‘Er zijn hier walrussen.’ Toen zette Sandra de microfoon uit.
‘Hou je van walrussen?’ vroeg ze.
‘Dat weet ik niet,’ zei ik. ‘Ik heb ze nog nooit gezien.’
Na vijf minuten kwam mijn moeder naar de ingang. Ze had gehuild en ze was nog roder dan ze al was geweest. Ze pakte me zo hard beet dat het een beetje pijn deed.
‘Ik ben komen rennen,’ zei ze hijgend. ‘Maar hier ben ik.’
Mijn wang plakte aan haar wang.
‘Hoorde je mijn stem?’ vroeg ik. ‘Ik moest in een microfoon praten.’
‘Iedereen hoorde jouw stem,’ hijgde mijn moeder. ‘Je bent nu beroemd!’
Ik schreef het ’s avonds in mijn schrift. Benjamin is beroemd in het dierenpark.
Arjen Lubach, Mensen die ik ken die mijn moeder hebben gekend. (Meulenhoff, 2006)
Grappig en ontroerend. Vanaf Sandra komt het allemaal goed. Arjen vertelde me later dat het autobiografisch is. Zo’n moeder gun je elk kind.
Ik heb de kerstvakantie gebruikt om naar buiten te gaan. Wandelen, wat is Nederland mooi. Okee, beauty is in the eye of the beholder. Kiekjes maken, als ik een plaatje zie. Idem. En filmpjes schieten, van wat ik ineens of zomaar zie. Idem idem.
En de tijd genomen om naar binnen te gaan. Op een rij gezet wat ik wel en niet meer wil. Het verschil tussen Hoe Het Hoort en Wat Werkelijk Wil. Ook ambitieus. Kwam mezelf tegen. En anderen.
Blijft je leven stromen, of verstijf je en verstar je? En hoe je uit zelfbescherming jezelf en de rest van de wereld voor de gek kunt houden - of probeert te houden. Wordt vervolgd.
‘Zelfbedrog is het immuunsysteem van de psyche.’ (Theo Maassen, Zonder pardon, 2009)
Mijn vrouw Léonne (’Daar is ze weer’) heeft de kerstvakantie gebruikt om een knap stuk te schrijven. Tenminste, dat vind ik.
‘Wat bezielt ons?’ is de titel. Je vindt het op haar site. Ze noemt het ‘Een aanwijzing voor de komende drie jaar (2010 - 2012)’.
Dat noem ik ambitie. Benieuwd of je er wat aan hebt. Laat het weten als je wilt. En stuur de link door als je zin hebt.
M’n veertigste jaar was een topjaar. Succes, geld, roem. Allemaal betrekkelijk, en in kleine kring, maar toch. Ik voelde mezelf een hele meneer. Ik had net een prachtig boek geproduceerd dat ook nog heel goed liep. De eerste oplage was direct al tienduizend stuks, en ik was eindelijk de uitgever geworden die ik volgens alle beroepskeuzetesten die ik ooit gedaan had beslist moest worden. Dacht dat ik alles aankon. Bij de meeste mensen gaan dan alarmbellen rinkelen. Bij mij niet. Ik had niet in de gaten wat er om me heen gebeurde. Volg je hart, leef je droom, succes verzekerd. Toch?
Dat succes wilde niet zeggen dat mijn kostje gekocht was. Erger nog, ik had m’n hand danig overspeeld. Mijn opdrachtgever was not amused toen hij merkte dat ik ondertussen zaken ondernam waarvan hij vond dat die overlapten met die van hem. Ik vond natuurlijk van niet maar dat maakte niet uit. Ik vond dat ik daar als zelfstandig ondernemer de vrijheid en de ruimte voor moest hebben. Hij dus niet. Hij vond ik dat ik eigenlijk in dienst was. Ik vond dat onzin. Maar de advocaten kwamen uit op een riante ontslagvergoeding… Dus toch in dienst? Hoe dan ook, het was over.
Hoe zeer het over was had ik nog niet door. Want ik ging gewoon door met waar ik mee bezig was. Weinig reflectie, veel eigen gelijk. Incasseren, en gauw weer verder. De grootste concurrent van het bedrijf waar ik net weg was wilde graag met me praten. Maar op het laatst knapte het toch af. Balen, maar ja. Verder. Maar er kwam geen verder… Er volgde een periode van tien maanden waarin niets lukte, niets werkte. Geen werk, geen geld. Wel net drie kinderen gekregen in vier jaar. En helemaal volgens het boekje ontspoorde de relatie met mijn vrouw. Na negen maanden was alles op. Het geld, de liefde, alles.
De brief van de bank maakte het feest compleet. Die dreigde met executieverkoop van het huis. Toen gaf ik het op. Ik wist het echt niet meer, dacht dat ik gek werd. Dat vertelde ik mijn huisarts waar ik regelmatig een goed gesprek mee had. Maar dat was ook op, het werkte niet meer. De therapeut waar ik terecht kwam was godzijdank een rustige wijze vrouw en geen opgewonden eigenwijze man. Anders was ik mezelf weer tegengekomen! Ik kwam er al snel achter dat ik niet gek was, maar dat er wel heel wat werk aan de winkel was. En gelukkig zei mijn vrouw niet lang daarna ‘Ja’ tegen relatietherapie.
Eerst had ik nog wel aan de therapeut gevraagd waarom ze eigenlijk psychiater was geworden. Als ervaren inkoper van belangrijke zaken was ik per slot gewend dat soort vragen te stellen. Hoe eigenwijs kun je zijn? Ook al zit je aan de grond? Ze gaf een antwoord waar ik blij en stil van werd. ‘Ik wilde als arts iets doen met het hart. Dus toen ik ging specialiseren kon ik kiezen tussen cardiologie en psychiatrie. Het werd dat laatste.’ Ik was om. Iemand die op zo’n manier kon denken, die twee kanten van het hart kon zien, die lichaam en ziel, hoofd en hart kon verbinden, daar was ik hard aan toe.
En zo gebeurde het dat ik op maandag bij een detacheringsbureau zat (Ik! Bij een detacheringsbureau!) dat misschien iets voor me had. Dat bleek een klus(je) voor twee maanden bij een intern uitzendbureau van het bedrijf waar ik vier jaar daarvoor was vertrokken. Ik werd aangenomen door iemand die mijn collega was geweest en waar ik toen van dacht: ‘Mwah’, en waarschijnlijk ook zo tegen deed. Daar kon ik nu maar beter normaal tegen doen. Ik werd aangenomen op precies hetzelfde salaris waarmee ik daar ooit vertrokken was. Terwijl iedereen daar doorgegroeid was. Maar ja, ‘Beggars can’t be choosers.’
Na die maandag was ik op dinsdag bij de bank. Die verleende uitstel van executie toen ik kon laten zien dat ik een contract had voor twee maanden. Op woensdag had ik mijn eerste therapiegesprek. En op donderdag ging ik voor het eerst sinds tien maanden weer aan het werk. Minder eigenwijs, met een minder grote mond, en met minder ego. Meer verbonden, met meer verantwoordelijkheid, en meer creativiteit. Ik begon langzaam maar zeker op te krabbelen en de weg omhoog weer te vinden. Mijn contract werd verlengd. En niet veel later vond ik een baan die helemaal bij me paste. Om daar…
We gaan allemaal dood of weg
Dat willen we niet maar dat gebeurt toch
Daar kan je gewoon op zitten wachten
Maar dat heeft geen enkele zin
Het gaat erom wat je in de tussentijd doet
Daar gaat het om
Kim van Kooten, Alles is Liefde
“Als ik naga hoeveel mensen d’r waren bij de begrafenis van mijn vrouw kan ik eigenlijk alleen zeggen – de straten stonden vol, hier op het kerkhof kon niemand meer bij - dan kan ik maar een ding zeggen: Meid als ik zie wie d’r allemaal is gekomen om jou nog de laatste eer te bewijzen dan kan ik alleen maar zeggen, wat heb je het geweldig gedaan. Want je bent in het leven niet wat je voor jezelf hebt betekend maar wat je voor anderen hebt betekend. Moet je goed onthouden hoor… Want het verrekt hier van de egoïsten op aarde.”
Johnny Hoes
In: Johnny Hoes - Och was ik maar (tv documentaire van Hans Heijnen)
